Kỹ Sư AI/Giáo Viên Tiếng Nhật
4/2/2026
Bạn có từng ngạc nhiên khi thấy người Nhật nói "sumimasen" quá thường xuyên trong khi sống hoặc làm việc tại Nhật Bản không?
Khi gọi nhân viên trong nhà hàng, khi đi qua trước mặt ai đó trên tàu điện, hoặc khi được ai đó giúp đỡ tử tế... Người Nhật liên tục nói "sumimasen" như thể đó là thói quen miệng.
Tôi thường nhận được câu hỏi như thế này từ các bạn sinh viên và thực tập sinh mới đến từ Việt Nam: "Thầy ơi, tại sao người Nhật cứ xin lỗi hoài vậy? Họ không làm gì sai mà cũng xin lỗi, lạ quá phải không ạ?"
Thực ra, "sumimasen" trong tiếng Nhật có vai trò hoàn toàn khác với "Xin lỗi" trong tiếng Việt. "Xin lỗi" chủ yếu là lời "xin lỗi" thừa nhận lỗi lầm hoặc sai sót của mình, nhưng "sumimasen" của Nhật Bản giống như "chất bôi trơn ma thuật" giúp mối quan hệ con người trở nên mượt mà hơn.
Trong bài viết này, dựa trên kinh nghiệm hơn 10 năm giảng dạy tiếng Nhật, tôi sẽ giải thích bản chất thực sự của "sumimasen" mà người Việt học tiếng Nhật thường hiểu nhầm, và cách sử dụng cụ thể để được tin tưởng là "Người này có phép tắc tuyệt vời!" trong xã hội Nhật Bản.
Khi đọc xong bài viết này, bạn sẽ có thể sử dụng thành thạo "sumimasen" và giao tiếp với người Nhật sẽ trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.
Trước tiên, hãy hiểu sự khác biệt căn bản giữa "Xin lỗi" trong tiếng Việt và "sumimasen" trong tiếng Nhật.
Trong văn hóa Việt Nam, việc xin lỗi về cơ bản được thực hiện "khi bản thân có lỗi". Vì vậy, xin lỗi khi mình không làm gì sai có thể khiến bạn cảm thấy tổn thương lòng tự trọng hoặc thừa nhận trách nhiệm một cách không cần thiết.
Tuy nhiên, giao tiếp của Nhật Bản coi trọng nhất "wa (hòa)", tức là sự hài hòa với mọi người xung quanh. "Sumimasen" của người Nhật không chỉ thừa nhận "đó là lỗi của tôi", mà còn là lời nói sinh ra từ "sự quan tâm đến đối phương" như "đã khiến đối phương mất thời gian", "đã làm phiền đối phương", "đã xâm phạm một chút vào không gian của đối phương".
Hãy cùng xem bảng so sánh cụ thể về sự khác biệt trong phản ứng văn hóa giữa Việt Nam và Nhật Bản.
| Tình huống | Việt Nam (Xin lỗi / Cảm ơn) | Nhật Bản (sumimasen / arigatōgozaimasu) |
|---|---|---|
| Khi đến muộn hẹn | Xin lỗi (bắt buộc, cảm giác xin lỗi) | sumimasen (bắt buộc, xin lỗi vì đã chiếm thời gian của đối phương) |
| Khi được nhặt đồ giúp | Cảm ơn (nói "cảm ơn" để cảm ơn) | sumimasen / arigatōgozaimasu (cảm ơn với ý "xin lỗi vì đã làm phiền") |
| Khi đi qua chỗ đông người | (chỉ cúi đầu / Xin lỗi) | sumimasen ("xin phép làm phiền không gian của bạn") |
| Khi gọi nhân viên | Em ơi! / Anh ơi! (gọi người) | sumimasen (quan tâm "xin lỗi làm phiền khi đang làm việc") |
Như vậy, khi người Nhật nói "sumimasen", không nhất thiết là họ đang tự ti nghĩ "tôi có lỗi". Họ đang gửi thông điệp "Tôi tôn trọng sự hiện diện của bạn".
Vậy thì, cụ thể nên sử dụng "sumimasen" trong những tình huống nào? Hãy cùng xem 5 chức năng chính với các ví dụ hội thoại cụ thể.
Sử dụng khi gọi người lạ hoặc khi gọi món trong nhà hàng. Tương đương với "Em ơi!" trong tiếng Việt nhưng mang lại ấn tượng lịch sự hơn.
【Hội thoại trong nhà hàng】
Khách: "Sumimasen!" (giơ tay nhẹ)
Nhân viên: "Vâng, tôi xin phục vụ"
Khách: "Cho tôi xin thêm nước được không?"
Lời khuyên: Không nên hét to "sumimasen!" trong nhà hàng. Trước tiên hãy cố gắng giao tiếp bằng mắt với nhân viên, chỉ khi không được chú ý thì mới gọi với âm lượng phù hợp.
Sử dụng khi có lỗi nhỏ trong cuộc sống hàng ngày hoặc khi làm phiền đối phương.
【Hội thoại trong văn phòng】
Đồng nghiệp: "À, tài liệu đó, bạn để trên bàn tôi được không?"
Bạn: "À, sumimasen! Tôi để ngay bây giờ"
Lưu ý: Nếu phạm sai lầm nghiêm trọng trong công việc, không dùng "sumimasen" mà phải dùng "mōshiwake gozaimasen". Cần phân biệt mức độ sử dụng theo tình huống.
Đây có thể là điểm gây ngạc nhiên nhất đối với người Việt học tiếng Nhật. Khi được ai đó giúp đỡ, người Nhật thường dùng "sumimasen" thay cho "arigatō" (cảm ơn).
【Hội thoại trong thang máy】
(Người khác giữ nút để chờ bạn xuống trước)
Bạn: "À, sumimasen"
(Vừa nói vừa cúi đầu nhẹ rồi xuống)
Tại sao lại xin lỗi ở đây? Đó là vì "cảm ơn kèm theo sự xin lỗi vì đã làm phiền khi bấm nút chờ cho mình".
Khi nhờ vả điều gì đó, việc đi thẳng vào vấn đề được coi là "thô lỗ" trong xã hội Nhật. Đặt "sumimasen" ở đầu câu giúp hạ thấp sự đề phòng của đối phương và dễ được lắng nghe hơn.
【Nhờ vả sếp】
Bạn: "Sumimasen, bây giờ anh có thời gian không ạ?"
Sếp: "Có, có chuyện gì?"
Bạn: "Em muốn nhờ anh kiểm tra tài liệu này..."
Chỉ với "sumimasen" này, sếp sẽ hiểu "người này cảm thấy xin lỗi vì đã làm gián đoạn công việc của mình" và khả năng chấp nhận sẽ tăng lên.
Cũng được sử dụng khi chia tay hoặc khi cúp điện thoại.
【Khi về từ nơi thăm viếng】
Bạn: "Hôm nay cảm ơn anh đã dành thời gian trong lúc bận rộn. Em xin phép"
Đối phương: "Không có gì, hãy đến chơi lần sau nhé"
Bạn: "Em xin phép. Sumimasen deshita"
Thêm "sumimasen deshita" ở cuối có thể để lại dư âm sâu sắc "Hôm nay thực sự xin lỗi (cảm ơn) vì đã dành thời gian cho tôi".
Ở đây, chúng ta sẽ giải quyết những thất bại và thắc mắc mà sinh viên Việt Nam trong lớp tôi thường gặp phải.
A: Ở Nhật Bản, ngay cả với người thân (gia đình hoặc bạn thân), việc thể hiện bằng lời nói được coi trọng rất nhiều. Trong văn hóa Việt Nam và Trung Quốc, nói cảm ơn quá nhiều với người thân có thể cảm thấy "xa cách", nhưng người Nhật nghĩ rằng "lễ phép cần có ngay cả giữa những người thân thiết". Khi quên mua nước trái cây, nếu chỉ nói sự thật "À, quên mất rồi", bạn Nhật có thể cảm thấy khó chịu "Người này không hối hận sao?". Dù thân thiết đến đâu, việc thêm một câu "gomen ne" hay "sumimasen" là bí quyết để duy trì mối quan hệ lâu dài.
A: Đúng là "sumimasen". "Suimasen" thường được dùng trong ngôn ngữ nói nhưng hơi thân mật, và một số người có thể cảm thấy "cẩu thả". Đặc biệt trong môi trường kinh doanh hoặc khi nói chuyện với người lớn tuổi, hãy phát âm rõ ràng "sumimasen".
A: Đây là trường hợp rất phổ biến với người học từ Đông Nam Á. Khi bối rối hoặc cảm thấy xấu hổ (giống như cảm giác Hiya của Philippines), có thể mỉm cười để làm dịu không khí, nhưng trong văn hóa tổ chức Nhật Bản, nụ cười khi bị mắng được hiểu là "không hối hận" hoặc "coi thường đối phương", và sẽ khiến tình hình tồi tệ hơn. Khi bị mắng, hãy hạ thấp ánh mắt một chút, làm cứng biểu cảm (xóa nụ cười), và nói rõ ràng "sumimasen deshita" là con đường duy nhất để lấy lại lòng tin.
Từ "sumimasen" không chỉ đơn thuần là lời xin lỗi. Đó là "trí tuệ" để duy trì sự hài hòa trong xã hội ngữ cảnh cao (high-context) của Nhật Bản bằng cách quan tâm đến đối phương và giữ vị trí của mình ở mức thấp.
Từ ngày mai, hãy thử thực hành 3 điều sau:
Ngữ pháp không hoàn hảo cũng không sao. Nếu bạn có thể sử dụng "sumimasen" với sự quan tâm đến đối phương, bạn sẽ được công nhận là thành viên "bên trong" xã hội Nhật Bản.
Nếu bạn băn khoăn "Trong tình huống này nên nói thế nào?", hãy cho tôi biết trong phần bình luận nhé. Chúng ta cùng học hỏi!
Tôi chân thành ủng hộ cuộc sống của bạn tại Nhật Bản trở nên phong phú và suôn sẻ hơn.
Kỹ Sư AI/Giáo Viên Tiếng Nhật